TYPOLOGIA FRAZEOLOGIZMÓW                                                                                                                          powrót

Wyraz „frazeologia” ma różną treść i wartość znaczeniową w języku ogólnym i w terminologii naukowej. Z wyrazem tym użytym potocznie wiąże się silne zabarwienie ujemne, oznacza on wypowiedź ozdobną, pięknie brzmiącą, ale banalną, niezawierającą istotnej treści.

Czym więc są frazeologizmy?

Frazeologizmy są to społecznie utrwalone połączenia wyrazów wykazujące nieregularność pod jakimś względem, np. w ich składzie występują wyrazy lub formy wyrazów niewchodzące w swobodne związki składniowe. Frazeologizmy są składnikami wypowiedzeń i tekstów. Same jednak, poza szczególnymi sytuacjami, nie są tekstami.

Frazeologia jako termin naukowy ma dwa znaczenia:

1)      jest to zasób pewnych związków wyrazowych;

2)      nauka o tych związkach.

Ten dział wiedzy o języku, jakim jest frazeologia, nie został jeszcze dostatecznie opracowany. Termin „frazeologia” został utworzony w wieku XVI.

Rejestrem utartych połączeń wyrazowych zajmowały się już najstarsze słowniki języka polskiego, np.: Knapiusza (XVI w.), Troca (XVIII w.), Lindego (pocz. XIX w.). Słownik frazeologiczny autorstwa St.Skorupki, obejmuje materiał frazeologiczny występujący od połowy XVIII w. do czasów współczesnych. Dziś zbiór połączeń wyrazowych dają najnowsze słowniki: „Słownik frazeologiczny” pod redakcją Müldner – Niechowski i „Słownik frazeologiczny” pod red. Kłosińskiej.

Jednak nadal brak podstaw teoretycznych frazeologii jako nauki, nie uporządkowano terminologii. Dlatego też koniecznym jest szkicowe omówienie głównych terminów, pojęć z tej dziedziny.

St.Skorupka klasyfikuje związki frazeologiczne opierając się kryterium formalnym i na ocenie stopnia zespolenia wyrazów wchodzących w skład tego związku.

Klasyfikując związki pod względem formalnym, charakteryzujemy je gramatycznie. Dzieląc związki wyrazowe wg tego kryterium otrzymujemy:

1)      wyrażenia

2)      zwroty

3)      frazy

 Oprócz przedstawionego podziału związków wyrazowych na wyrażenia, zwroty i frazy należy wprowadzić inne rozróżnienia, którego podstawą jest ocena stopnia zespolenia wyrazów wchodzących w skład związku frazeologicznego. I tak rozróżniamy:

1) Związki luźne

2) Związki stałe

3) Związki łączliwe

Związki łączliwe stanowią ogniwo pośrednie między frazeologią stałą a luźną.

Na pograniczu frazeologii łączliwej i stałej mieszczą się związki utarte, stereotypowe, utrwalone w języku w określonej formie, ale nie odbiegające w swej wartości semantycznej od znaczeń poszczególnych składników, np.: czerwony jak burak, lekki jak piórko.

Różnica między znaczeniem tych wyrażeń a sumą znaczeń elementów składowych polega na akcentowaniu intensywności cech. Obrazu zawartego w tych porównaniach nie traktujemy dosłownie, a tylko odwołujemy się do niego celem zintensyfikowania określeń.

Taki podział frazeologizmów nie jest podziałem jedynym.

Wg A.M.Lewickiego frazeologizmy ze względu na funkcje składniowe dzielimy na:

1)      frazy

2)      zwroty

3)      wyrażenia rzeczownikowe

4)      wyrażenia określające

5)      wskaźniki frazeologiczne

A.M.Lewicki najbardziej nieregularne frazeologizmy nazywa idiomami lub związkami idiomatycznymi. Idiomy charakteryzują się tym, że ich znaczenie jest inne niż to, które wynika ze znaczeń składników, np.:

ktoś idzie z kimś na udry,

nie bez kozery.

Obok idiomów funkcjonują połączenia, których sens mieści się w zakresie znaczeniowym wyrazu nadrzędnego, np.:

złodziej kieszonkowy.

Są to frazemy. Większość idiomów i frazemów ma oprócz znaczenia utrwalonego w języku tzw. znaczenie dosłowne, wynikające ze znaczeń komponentów. Relacja między znaczeniem frazeologicznym a znaczeniem dosłownym jest nazywana motywacją semantyczną związku. Relacja ta może mieć charakter metaforyczny lub metonimiczny. Związki oparte na mechanizmach metafory i metonimii stanowią zasadniczą część zasobu frazeologicznego. Znacznie rzadziej spotyka się jednostki wyzyskujące zjawiska innego rodzaju, np.: warstwę brzmieniową języka, eufemizmy, aluzję, grę między supozycją formalną a materialną.

Dla dopełnienia obrazu frazeologii, oprócz jej podstawowych pojęć, należy poznać źródła wciąż powiększających się jej zasobów słownych.

Starsze, tradycyjne złoża frazeologiczne polszczyzny pochodzą przede wszystkim ze słownictwa uprawianych w Polsce dziedzin, jak:

rolnictwo – np.: zbierać plony, siać niezgodę;

rzemiosło – np.: robić na jedno kopyto, skórka za wyprawkę;

wojskowość – np.: strzał ślepym nabojem, kruszyć kopie.

Również obserwacja gestów, zachowania się ludzi, zwierząt pozwala wyróżnić frazeologizmy: robić wielkie oczy, patrzeć spode łba, przewracać do kogoś oczami.

Źródła kulturowe, wspólne narodom Europy, w znaczny sposób powiększyły nasz zasób frazeologiczny.

Najbardziej rozpowszechnionym objawem wpływów „z zewnątrz” we frazeologii jest Biblia. Oto niektóre wyrażenia i zwrot: palec Boży, kraina szczęśliwości, złoty cielec, umywać ręce, pracować w pocie czoła, wołać o pomstę do nieba.

Drugim obok chrześcijaństwa, wspólnym pniem, z którego wyrosły liczne odgałęzienia we frazeologii wszystkich języków europejskich, jest mitologia, literatura i historia starożytna.

Mitologiczne wyrażenia: syzyfowa praca, stajnia Augiasza, męki Tantala.

Frazeologizmy historyczne: Pyrrusowe zwycięstwo, drakońskie prawa, przekroczyć Rubikon.

Wyrażenia literackie: pięta Achillesa, homerycki śmiech, lwia część.

Tak więc, starsza warstwa frazeologii pochodzi przede wszystkim z obserwacji otaczającego świata, ze wspólnego narodom europejskim podłoża kulturowego. Nowsza, tworząca się warstwa frazeologiczna odbija z kolei życie współczesne.

BIBLIOGRAFIA                                                                                         powrót